[Госполитика КазЯз] МЮ по сем ценностям каз.docx

Әділетмині хатына<br> қосымша<br> Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабына сәйкес, неке мен отбасы, ана мен әке және бала қоғам мен мемлекеттің қорғауында болады.<br> 2011 жылы отбасылық-неке қатынастарын реттейтін нормаларды жүйелеу мақсатында ескірген нормалардан босату және уақыт пен құқық қолдану практикасы қажеттілігінен жаңа «Неке (ерлі - зайыптылық) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі (бұдан әрі - Кодекс) қабылданды.<br> Кодекс неке-отбасы қатынастарын, сондай-ақ оларды жүзеге асыру кепілдіктерін белгілейді және реттейді, отбасының құқықтары мен мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді, оның дамуын мемлекеттік әлеуметтік саясаттың басым бағыты ретінде айқындайды, сондай-ақ ол отбасы, ана, әке және бала туралы құқықтық нормалардың негізі ретінде әрекет етеді.<br> Кодексте отбасы – бұл некеден (ерлі-зайыптылықтан), туыстықтан, жекжаттықтан, бала асырап алудан немесе балаларды тәрбиеге алудың өзге де нысандарынан туындайтын және отбасы қатынастарын нығайтып, дамытуға септігін тигізуге арналған мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтар мен міндеттерге байланысты адамдар тобы деп айқындалған.<br> Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері неке қиюды мемлекеттік тіркеген күннен бастап ғана туындайтынын және отбасы мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін, оның ішінде жалпы қоғаммен қарым-қатынаста қорғаудың кепілі болып табылатынын атап өткен жөн.<br> Кодекске сәйкес, неке қию үшін некеге отыратын еркек пен әйелдің ерікті әрі толық келісімі және олардың неке (ерлі-зайыптылық) жасына толуы қажет.<br> Неке (ерлі-зайыптылық) жасы еркектер мен әйелдер үшін он сегіз жас болып белгіленеді.<br> Неке қиюды мемлекеттік тіркеу орны бойынша тіркеуші органдар жүктілік және ортақ баланың тууы сияқты дәлелді себептер болған кезде неке (ерлі-зайыптылық) жасын екі жылдан аспайтын мерзімге төмендетеді.<br> Азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеудің басты мақсаты-тиісті оқиғалар мен фактілердің (туу, қайтыс болу, некені қию және бұзу, тегін, атын, әкесінің атын өзгерту) болуын және қашан болғанын анықтау арқылы тиісті құқықтар мен міндеттердің туындауын немесе тоқтатылуын есепке алу.<br> 2007 жылдан бастап осы салада ТМД – да баламасы жоқ «АХАЖ тіркеу пункті» ақпараттық жүйесі (бұдан әрі-АХАЖ АЖ) енгізілді және табысты жұмыс істеуде. Осы бағдарламалық өнімнің көмегімен тіркеуші органдар азаматтық хал актілерін тіркеу туралы актілік жазбалар мен куәліктерді қолмен толтырудан бас тарта отырып, азаматтық хал актілерін электрондық түрде тіркейді.<br> Цифрлық технологиялар ғасыры мемлекеттік қызмет көрсету процесін автоматтандыруға ғана емес, сонымен қатар азаматтың қатысуынсыз кейбір рәсімдерді жүргізуге үлкен мүмкіндік береді. Осындай ақпараттық өзара іс-қимылдың арқасында бүгінде азаматтар Интернет арқылы үйден шықпай-ақ мемлекеттік қызметтерді алуға (азаматтық хал актілерін тіркеу туралы анықтама алу, азаматтық хал актілерін тіркеу туралы өтініш беру) мүмкіндігі бар.<br> Техникалық прогресс пен қолда бар мемлекеттік бағдарламалардың арқасында «Цифрлық Қазақстан» ретінде мемлекеттік қызметтерді проактивті түрде көрсету мүмкін болды. Қызмет көрсету тетігінің мәні бала туылған кезде бұл туралы ақпарат медициналық ұйымдардан азаматтық хал актілерін онлайн режимінде тіркеуді ұйымдастыруға жіберіледі. Азаматтарға туу туралы куәлікті алуға, балабақшаға кезекке қоюға және ұялы телефон арқылы SMS жіберу арқылы баланың туу жөніндегі жәрдемақыны есептеуге мүмкіндік берілді.<br> Балалардың азаматтығы жоқтығын болдырмау мақсатында Кодекс жеке басын куәландыратын құжаттары жоқ аналарда медициналық ұйымдарда туылған балалардың туу туралы куәліктермен қамтамасыз ету жөніндегі нормамен толықтырылды (Кодекстің 187-бабы).<br> Қабылданған түзетулер балаларды туған сәтінде уақтылы мемлекеттік тіркеу мәселелерін шешеді.<br> Сондай-ақ, балалардың тууын тіркеу үшін құжаттар тізімі кеңейтілді. Бұл, Қазақстаннан тыс жерлерде берілген құжаттар-шетелдік туу туралы куәліктер, туу туралы медициналық куәліктер немесе туу туралы актілік жазбалардың көшірмелері (Кодекстің 188-бабының 4-тармағы).<br> Сонымен қатар, ағымдағы жылдың 19 маусымында балаға ЖСН автоматты түрде беру бойынша пилоттық жоба іске қосылды.<br> Енді, АХАЖ АЖ туу туралы медициналық куәлікті алғаннан кейін автоматты түрде баланың туу туралы актілік жазбасын жасайды, оның негізінде ЖСН қалыптастырылады. Сонымен қатар, жүйе анасына баланың тегі, аты және әкесінің аты туралы мәліметтерді беру туралы SMS-хабарлама жібереді. Баланың тегі, аты және әкесінің аты алынғаннан кейін туу туралы куәлік жасалады.<br> Бүгінгі күні азаматтарға «электрондық үкімет» порталы, мобильді үкімет (egov mobile) арқылы және екінші деңгейлі банктердің танымал қосымшалары арқылы тууды тіркеуге және некеге тұруға өтініш беру мүмкіндігі берілді. Ағымдағы жылдың 2 ақпанынан бастап «Halyk Homebank» платформасы арқылы неке қиюды тіркеуге өтініш беруге болады.<br> 2023 жылғы 1 шілдеден бастап азаматтық хал актілерін тіркеу жөніндегі функцияны «Азаматтарға арналған үкімет «мемлекеттік корпорациясы» КЕАҚ (бұдан әрі – Мемлекеттік корпорация) жүзеге асырады.<br> Анықтама:<br> 2022 жылғы 14 шілдедегі «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне инновацияларды ынталандыру, цифрландыру мен ақпараттық қауіпсіздікті дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңы.<br> Мемлекеттік корпорация халыққа мемлекеттік қызмет көрсетудің бірыңғай провайдері болып табылады. Осы кезеңде, Мемлекеттік корпорация әлеуметтік төлемдерді ресімдеу, жер учаскелеріне құжаттарды ресімдеу, жылжымайтын мүлікке құқықтарды тіркеу, жылжымалы мүлік кепілдерін тіркеу, жылжымайтын мүлік объектілерін техникалық тексеру, заңды тұлғаларды тіркеу қызметтерін қабылдауды және өңдеуді шоғырландырды.<br> Мемлекеттік корпорацияның Қазақстанның барлық аумағын, оның ішінде шалғай өңірлерді қамтитын тармақталған құрылымы бар.<br> Жалпы, тәуелсіздік жылдарында азаматтық хал актілерін тіркеудің өсуі байқалады. Елдегі туудың жыл сайынғы өсу тенденциясын және қайтыс болу санының азаюын атап өту әсіресе қуанышты, бұл демографиялық жағдайдың айтарлықтай жақсарғанын көрсетеді. Мысалы, 2005 жылы 278 мыңнан астам жаңа туған нәресте тіркелген, ал 2022 жылы бұл көрсеткіш 430 мыңнан асты. Өлім көрсеткіштері керісінше, 2005 жылы елде қайтыс болғандар саны 154 758, ал 2022 жылы 137 080 құрады.<br> Сонымен қатар, талдау көрсеткендей, соңғы 10 жылда тіркелген неке санының өсу үрдісі байқалды. Еркектерде некеге тұрудың орташа жасы-26-29 жас, әйелдерде-23-28.<br> 2018 жылы тіркелген некелер саны - 138 876, 2019 жылы - 139 735, 2020 жылы – 129 165, 2021 жылы - 140 762 құрады.<br> 2020 жылы сандар көрсеткендей, пандемия өз үлесін қосты, некеге тұрғысы келетіндер аз болды.<br> Бұл ретте, 2022 жылы тіркелген некелердің шамалы төмендеуі байқалады (129 706).<br> Қазіргі уақытта тіркеуші орган кәмелетке толмаған балалары жоқ және ерлі-зайыптылыққа қатысты даулар бойынша ерлі-зайыптылардың өзара келісімі бойынша некені бұзуы мүмкін. Азаматтар өзара келісімі бойынша ажырасуға өтініш берген кезде, ажырасуының негізгі себебін «мінездерінің келіспеушілігі» деп көрсетеді.<br> Басқа жағдайларда неке сот шешімінің негізінде бұзылады.<br> Анықтама.<br> Некені (ерлі-зайыптылықты) сот тәртібімен бұзу мынадай жағдайларда жүргізіледі:<br> 1) ерлі - зайыптыларда ортақ кәмелетке толмаған балалардың болуы;<br> 2) ерлі-зайыптылардың біреуінің некені бұзуға келісімі болмаған жағдайда;<br> 3) егер ерлі-зайыптылардың бірі, оның қарсылықтарының жоқтығына қарамастан, өзінің әрекетімен не әрекетсіздігімен некені бұзудан жалтарса;<br> 4) ерлі-зайыптылардың бір-біріне мүліктік және өзге де талаптарының болуы (Кодекстің 19-бабы).<br> Бұзылған некенің көп бөлігі сот шешімі негізінде бұзылады.<br> Осыған байланысты, 2020 жылдан бастап сот шешімі негізінде некені бұзуды тіркеу тәртібі автоматтандырылды. Көрсетілген мәліметтер «Төрелік» Жоғарғы Сотының ақпараттық жүйесінен АХАЖ АЖ-ға келіп түседі және неке қию туралы актілік жазбада некені бұзу туралы белгі қойылады.<br> 2022 жылы 18 мыңнан астам ерлі-зайыптылар кәмелетке толмаған балалары жоқ ерлі-зайыптылардың өзара келісімі бойынша некені бұзғанын хабарлаймыз.<br> 2022 жылғы 14 шілдеде некені мемлекеттік тіркеу мерзімін 1 айдан 15 күнтізбелік күнге дейін қысқартуды көздейтін кодекске өзгерістер енгізілді.<br> Азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеу туралы куәліктер мен анықтамаларды электрондық нысанда беру енгізілді.<br> Бұл инновациялар мемлекеттік қызметтерді алу кезінде азаматтардың уақыттық және қаржылық шығындарын қысқартуға мүмкіндік берді.