[Госполитика КазЯз] ЛК - День защиты детей каз.docx

БАЛАЛАРДЫ ҚОРҒАУ КҮНІН МЕРЕКЕЛЕУГЕ<br> ҚАТЫСТЫ ТҮСІНІКТЕМЕ ЖЕЛІЛЕРІ<br> Ағымдағы жылдың 1 маусымында Қазақстанда Халықаралық балаларды қорғау күні атап өтіледі. Өскелең ұрпақ дағдыларды дамыту және мәдени және гендерлік кодты нығайту үшін жан-жақты және сапалы көңіл бөлетін елдің болашағы болып табылады. Осылайша, өскелең ұрпақтың дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасау әрқашан мемлекеттің басымдығында болды және бола бермек.<br> Балалардың құқықтарын қорғау:<br> Мемлекет балаларға, олардың құқықтарын қорғауға үлкен көңіл бөледі. Осыған байланысты, 2024 жылы Мемлекет басшысы кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық (физикалық және жыныстық зорлық-зомбылық, өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу, қорқыту, кибербуллинг және т.б.) үшін жауапкершілікті күшейтетін балалардың қауіпсіздігі мәселелері жөніндегі заңға қол қойғанын атап өткен жөн.<br> Мемлекет балалардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдауда. Алайда, мемлекеттік шаралар қылмыстарды анықтау мен жазалаумен шектелмейді, керісінше алдын-алу мен көмек көрсетуді қамтиды. Нақты қадамдардың ішінде зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балаларға алдын-алу, анықтау және көмек көрсету әдістемесін атап өтуге болады. Осылайша, ҚР Үкіметі балаларды зорлық – зомбылықтан, суицидтің алдын алудан қорғау және олардың құқықтары мен әл-ауқатын қамтамасыз етудің 2023-2025 жылдарға арналған кешенді жоспарын қабылдады. Сондай-ақ кешенді жоспар шеңберінде балалардың жеке қауіпсіздігі сабақтары енгізіледі (балабақшаларда, мектептерде, колледждерде: 10 минут – 10 қарапайым тақырып).<br> Бүгінгі күні бала құқықтары жөніндегі өңірлік уәкілдер институты жұмыс істейді. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша үкіметтік деңгейде оның инфрақұрылымын және жергілікті жерлерде өкілдік ету мәртебесін нығайту мәселесі талқыланады. Бұдан басқа, Оқу-ағарту министрлігі қорғаншылық және қамқоршылық органдары қызметкерлерінің санының нормативін 5 мың балаға шаққанда 1 маманға қатынасында белгілеу мәселесін пысықтауда.<br> 2024 жылдан бастап бүкіл ел бойынша пилоттық режимде оқушылардың жанжалдарға сындарлы әрекет ету дағдыларын қалыптастыруға, балалардың әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларын дамытуға, тұлға аралық және топаралық қатынастарды оңтайландыруға, балалардың субъективті әл-ауқатының деңгейін арттыруға бағытталған «ДосболLike» буллингке қарсы бағдарламасы басталды.<br> Жәбірлеу, кибербуллинг мәселелерін шешу мақсатында еліміздің 14 өңірінде балаларды психологиялық қолдау орталықтары ашылды. Мұндай орталықтар барлық облыстарда ашық болады. Сонымен қатар, тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер жүгінуі мүмкін балаларға арналған «111» мемлекеттік сенім телефонының жұмыс істеуін атап өткен жөн. 2019 жылдан бастап «Бала қорғау» телеграмм-чаты жұмыс істейді<br> Халықаралық шараларға қатысты Қазақстан қабылдаған Бала құқықтары туралы конвенцияға үшінші Факультативтік хаттаманы атап өткен жөн. БҰҰ-ға Бала құқықтары туралы конвенцияны іске асыру туралы бесінші және алтыншы жиынтық мерзімді баяндамалар ұсынылды. Енді балалар мен ата-аналар БҰҰ комитетіне барлық қолжетімді ішкі қорғау құралдары таусылған жағдайда жүгіне алады.<br> Даму үшін қолайлы жағдайлар жасау<br> Елдегі отбасылық-демографиялық ахуал Мемлекет басшысының ерекше бақылауында. Президент 2020 жылғы Жолдауында «Аңсаған сәби» әлеуметтік бағдарламасы бойынша экстракорпоралдық ұрықтандыру (ЭКҰ) квоталарының санын 7 есеге арттыруды тапсырды. Бағдарлама айтарлықтай нәтиже көрсетті (20 мың ерлі-зайыптылар бағдарлама арқылы өтті). Алдағы жеті жылда 49 мың бедеу отбасы осы бағдарламаға қатысып, ата-ана болуға мүмкіндік алады.<br> Мемлекет басшысының бастамасы бойынша «Ұлттық қор – балаларға» жобасы іске қосылды, оның шеңберінде Қазақстанның барлық кәмелетке толмаған азаматтарына жыл сайын ҚР Ұлттық қорының инвестициялық табысының 50%-ы есептелетін болады. Бұл бағдарлама әр баланы болашақта сапалы біліммен қамтамасыз етуге бағытталған. Осылайша, жинақталған қаражат Қазақстанда немесе шетелде білім беру қызметтеріне ақы төлеу үшін пайдаланылуы мүмкін. 2024 жылы бағдарламаның қатысушылары 6 919 131 бала болды.<br> 2024 жылдан бастап елімізде «Келешек» білім беру бағдарламасы іске қосылды. Жоба білім алуға пайдалануға болатын капиталды құру үшін қабылданды. Ата-аналар оны 5 жастан бастап балаларына жинай алады. Әрбір бес жасар балаға мемлекет шот ашып, оған 60 АЕК-ке тең соманы енгізеді. Бұл бағдарламада 5-7% мемлекеттік сыйақы және инвестициялық табыс қарастырылған. Яғни, шотта ата-аналар салған ақша ғана емес, сонымен қатар мемлекеттен материалдық көмек те болады.<br> Елімізде Artsport, Damubala және Darаbala шығармашылық үйірмелері мен спорт секцияларын жан басына қаржыландыру бағдарламалары жұмыс істейді. Осы жоба аясында 480 мыңнан астам баланың қосымша дамумен, соның ішінде спортпен, шығармашылық үйірмелермен және т.б. тегін айналысуға мүмкіндігі бар.<br> Бүгінде елімізде жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға жеке қолдау мен көмек көрсететін тәлімгерлік институтын енгізу жобасы табысты іске асырылуда. Республиканың 17 қаласында 300-ден астам адам тәлімгер болды. Тәлімгерлік жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың әл-ауқатын қамтамасыз етудің маңызды құралы болып табылады. Ол баланы қоғамға бейімдеуге және тәуелсіз ересек өмірге дайындауға бағытталған.<br> Мемлекет басшысының тапсырмалары аясында «Менің бауырым» волонтерлік жобасы басталды. Жоба мектепте қауіпсіз және қауіпсіз орта құруды мақсат етеді. Жоба арқылы балалар дұрыс қарым-қатынас орнатуға, әр түрлі жағдайларды шешу үшін достық тілін табуға үйренеді. ЖОО-ның 700 студенті еріктілерге арналған курстардан өтіп, енді жасөспірімдерге арналған аға жолдастар мен тәлімгерлер болады. Тәлімгер студенттер тек үлгерімді көтеруге және жасөспірімдердің шығармашылық жобаларын жүзеге асыруға көмектеседі.<br> Мемлекеттің міндеттерінің бірі – балалардың отбасында өмір сүру және тәрбиелену құқығын қамтамасыз ету. 21 387 жетім баланың 17 660-ы қазақстандық отбасыларда тәрбиеленуде. Жыл сайын Қазақстан азаматтары отбасына 1000-нан астам жетім баланы қабылдайды. Мемлекет балалар үйлерін институциялансыздыруды жалғастыруда, 3 жыл ішінде олардың саны 21 ұйымға азайды (2024 жылғы ақпандағы жағдай бойынша).<br> «Балалар кітапханасы» жобасы аясында мектеп кітапханаларын жаңғырту және оқушылар арасында оқуға деген қызығушылықты арттыру бойынша кезең-кезеңмен жұмыс жүргізілуде. 2023 жылдың қорытындысы бойынша мектеп кітапханаларының кітап қоры тағы 4,8 млн данаға толып, 137 миллион кітаптың рекордтық белгісіне жетті. Ауылдық жерлерде coworking-орталықтар құру есебінен білім беру ұйымдары кітапханаларының материалдық-техникалық базасы жақсарды: 2022-2023 оқу жылы – 1 656; 2023-2024 оқу жылы – 1 783.<br> Білім беру жүйесі<br> 2023 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Президенттің тапсырмасы бойынша 7,5 мың мектепте 1-4-сынып оқушыларына 100% ыстық тамақ беріледі. Бұған қоса, балабақшаның 97 мың тәрбиеленушісі және 5-11-сынып оқушыларынан 200 мыңы ХӘОТ санатынан тегін тамақпен қамтылған. Осылайша, 1,6 миллионға жуық мектеп оқушылары тегін ыстық тамақпен қамтамасыз етілген. Сапалы қызметтерді қамтамасыз ету мақсатында мектепте тамақтандыруды ұйымдастыруға қойылатын талаптар күшейтілді: қоғамдық бақылау ұйымдастырылды, ведомствоаралық сараптамалық комиссиялар құрылды, 263 мектептің асханалары жаңартылды.<br> Демографиялық өсімді ескере отырып, мемлекет еліміздің барлық балаларын балабақшалармен қамтамасыз ету үшін жұмыс істеуде. Республикада мектепке дейінгі әр түрл ұйымдар жұмыс істейді. Бүгінде олардың саны 11,5 мыңға жетті, оларда 1 миллионға жуық бала тәрбиеленуде. 2 жастан 6 жасқа дейінгі балаларды қамту балалардың жалпы санының 91,5% құрайды, кезекте 107 мың бала тұр. Мектепке дейінгі ұйымдарда физикалық сау, әлеуметтік белсенді, гармоникалық дамыған тұлғаның қалыптасуына ықпал ететін қолжетімді даму ортасы құрылды.<br> Жыл сайын халықтың әлеуметтік осал топтарынан 400 мыңнан астам бала мектеп формасымен, мектеп керек-жарақтарымен қамтамасыз етуге материалдық көмекпен қамтылады. Ақшалай қаражат ата-аналарға балалармен бірге мектеп формасын, аяқ киімді, кеңсе тауарларын өз бетінше таңдай алатындай етіп беріледі.<br> Бүгінгі күні мектептердің 86%-дан астамында инклюзивті білім беру үшін жағдай жасалған. Жыл сайын арнайы білім беру ұйымдарының желісі кеңейіп келеді. 500-ге жуық білім беру ұйымдары ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арнайы психологиялық-педагогикалық қызметтер көрсетеді. Мектептерде 1051 инклюзивті білім беруді қолдау кабинеті жұмыс істейді. Балаларды оқу-тәрбие процесінде сүйемелдеу үшін педагог-ассистенттер штаты енгізілді.<br> Елімізде жаңа мектептер салу бойынша жұмыстар белсенді жүргізілуде. Осылайша, 2023 жылы 137 мың оқушы орнына 165 мектеп пайдалануға берілді – бұл 12 апатты және 29 үш ауысымды мектептің проблемаларын шешті. Бұған қоса, 210 мектепте күрделі жөндеу жұмыстары аяқталды.<br> Мемлекет басшысының бастамасы бойынша білім беру мекемелерінде өскелең ұрпақты дамыту үшін барлық қажетті жағдайларды жасауға бағытталған «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы іске асырылуда. 2024-2025 жылдары 740 мың оқушы орнына 369 мектеп енгізу жоспарлануда. Осы жылдың 1 қыркүйегіне дейін 98 мектеп, 2024 жылдың соңына дейін 110 мектеп, қалғаны – 2025 жылдың соңына дейін. Бұл оқу нысандары заманауи жабдықтармен жабдықталып, бірыңғай стандарт бойынша салынады.<br> Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы барысында Қ.Қ. Тоқаев сыбайлас жемқорлардан тәркіленген ақша мектеп салуға жұмсалатынын мәлімдеді. Мемлекет басшысының тапсырмасы аясында Білім беру инфрақұрылымын қолдау қоры құрылды. Осылайша, апатты және үш ауысымды мектептер мәселесін шешу үшін Білім беру инфрақұрылымын қолдау қорының қаражаты есебінен 76 738 оқушыға арналған 62 мектептің құрылысы қаржыландырылды. Оның ішінде 2024 жылдың сәуір айындағы жағдай бойынша 37 мектеп пайдалануға берілді. Ағымдағы жылы 28 мың оқушыға арналған тағы 25 мектепті іске қосу жоспарлануда.<br> Колледждердің білім алушылар контингенті 73 мыңнан астам студентке ұлғайды. 2023 жылы сұранысқа ие мамандықтар бойынша кадрлар даярлауға мемлекеттік тапсырыс кезең-кезеңімен ұлғайтылды – 50 мың орын. 9-сынып түлектерін тегін ТжКБ-мен қамту 2023 жылы 80%-ға дейін ұлғайтылды. Мемлекеттік тапсырыс техникалық мамандықтарға қайта бағытталды. Сондай-ақ, 2023 жылдан бастап жұмысқа орналастыру міндеттемесі бар кәсіпорындардың өтінімдері бойынша кадрларды нысаналы даярлау жүргізілуде – жыл сайын 10 мың адам. 2023 жылдың қыркүйегінен бастап 250 мың колледж студенттерінің шәкіртақы мөлшері 50%-ға ұлғайды. Бүкіл ел бойынша студенттердің 85%-дан астамы жатақханалармен қамтамасыз етілді.<br> Барлығы 3,1 млн немесе 92% оқушылар жазғы демалыспен және сауықпен қамтылады деп жоспарлануда. Оның ішінде 2,9 млн бала жазғы демалысын 10 743 түрлі балалар сауықтыру орталықтары мен лагерьлерінде өткізеді: 10 мың бала – жыл бойы сауықтыру орталықтарында, 240 мың бала – қала сыртында, 2,6 млн бала – мектеп жанындағы, 75 мың бала – шатырлы және киіз үй лагерьлерінде демалады. «Қазақстан халқына» қоры ХӘОТ санатындағы балаларға 20 мың тегін жолдама бөлді.<br> Мемлекет талантты және дарынды балаларды жан-жақты қолдайды. Мемлекет басшысы 2021 жылғы Жолдауында халықаралық пәндік олимпиадалардың жеңімпаздары мен жүлдегерлеріне біржолғы сыйақы бөлуді тапсырды. Төлем мөлшері: алтын медаль иегері – 1500 АЕК, күміс медаль иегері – 1000 АЕК, қола медаль иегері – 500 АЕК. Бұдан басқа, халықаралық олимпиадалардың, орындаушылар конкурстарының, спорттық олимпиадалардың жеңімпаздары мен жүлдегерлеріне соңғы үш жылда жоғары білім беру ұйымдарында оқуға білім беру гранттары бөлінеді.<br> Мемлекет жүргізіп отырған білім беру саласындағы саясаттың арқасында қазақстандық балалар халықаралық олимпиадаларда жоғары нәтижелер көрсетіп, өз әлеуетін табысты іске асыруда. Осылайша, 2019-2023 жылдары 147 оқушы ең беделді 7 халықаралық олимпиадаға (IMO, IPhO, IBO, IOL, Co, IGeO, IOI) қатысып, олардың қорытындысы бойынша 112 медаль (оның ішінде 8 алтын, 50 күміс, 54 қола) жеңіп алынды. Тек 2023-2024 оқу жылының қорытындысы бойынша біздің оқушылар 10 халықаралық олимпиадада 243 медаль жеңіп алды, оның ішінде 20 – алтын, 95 – күміс, 128 – қола медаль. 2024 жылдың соңына дейін қазақстандық оқушылар тағы жеті беделді халықаралық және тоғыз құрлықтық олимпиадаға қатысады.<br> Әлеуметтік төлемдер<br> Ана мен баланы әлеуметтік қолдау әлеуметтік көмек пен әлеуметтік сақтандырудың көп деңгейлі жүйесі арқылы қамтамасыз етіледі және бюджеттен төленетін жәрдемақылардың 5 түрін және Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін төлемдердің 2 түрін қамтиды. Сонымен қатар, 2023 жылдан бастап Мемлекет басшысының 2022 жылғы Жолдауында айтылған бастамасына сәйкес бала күтімі бойынша төлемдер 1,5 жылға дейін ұзартылды. Бүгінгі күні балалары бар 2 миллионға жуық отбасы жәрдемақы мен төлем алушылар болып табылады. Ағымдағы жылы 1,5 трлн теңгеден астам қаражат бөлінді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 19%-ға артық:<br> жүктілікке және босануға байланысты табысынан айырылуына байланысты жалпы сомасы 117,4 млрд. теңгеге 90 277 адам біржолғы әлеуметтік төлем алды;<br> бала тууға арналған біржолғы жәрдемақыны республикалық бюджет қаражатынан 23,1 млрд. теңге сомаға 136 245 адам алды;<br> жұмыс істемейтін әйелдер үшін бір жарым жасқа толғанға дейін бала күтімі бойынша жәрдемақыны республикалық бюджет қаражатынан 14,6 млрд. теңге сомаға 131 352 адам алды;<br> жұмыс істейтін әйелдер үшін 1,5 жасқа толғанға дейін бала күтімі бойынша әлеуметтік төлемді жалпы сомасы 127,2 млрд. теңгеге 521 611 адам алды;<br> «Алтын алқа», «Күміс алқа» алқаларымен наградталған немесе бұрын «Батыр ана» атағын алған, I және II дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен наградталған көп балалы аналарға 23,9 млрд. теңге сомасына ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақыны 236 295 адам алды;<br> 4 және одан да көп кәмелетке толмаған балалары бар көп балалы отбасыларға 156,2 млрд. теңге сомаға 579 803 отбасы жәрдемақы алды.<br> Мерекелік іс-шаралар:<br> Халықаралық балаларды қорғау күнінде осы күнді мерекелеуге бағытталған бірқатар іс-шаралар өтеді. Мереке аясындағы дәстүрлердің бірі – өңірлерден келген оқушылардың ҚР Президентінің резиденциясына экскурсиясы – «Ақордаға саяхат». Бұған қоса, 1 маусымда «Жұлдызай» балалар шығармашылығының XIX республикалық фестивалі өтеді.<br> Мереке полицентрлік форматта өтеді және Халықаралық балалар құқығын қорғау күніне орай барлық өңірлерде бұқаралық іс-шаралар өтеді:<br> Астана қаласы – «Біз Астана гүліміз» мерекелік концерті, «Өнерпаздар әлемі» мерекелік концерт-көрмесі, «Үлкен планетада барлық адамдар әрқашан дос болуы керек» концерті, ұлттық спорт түрлері бойынша жарыстар, «Өнерпаздар әлемі» балалар шығармашылығы фестивалі, «Менің әкем» қалалық балалар суреті байқауының марапаттау рәсімі;<br> Алматы қаласы – «Jas Galym Science Quest» қалалық ғылыми фестивалі;<br> Қостанай облысы – «Сен үздіксің!» халықаралық ғылыми, спорттық және шығармашылық жарыстардың жеңімпаздарын марапаттау рәсімі;<br> Абай облысы – «Жас жауынгер курсы» квесті, сондай-ақ «Бақыт деген менің бара кездерім» мерекелік концерті;<br> Маңғыстау облысы – «Қайыртпай кеткен Қашаған» республикалық жас ақындар байқауы;<br> Павлодар облысы – «Ұрпақтан-ұрпаққа» дефилесі және Гүлдер шеруі;<br> Шығыс Қазақстан облысы – «7 КЕРЕМЕТ» балалар фестивалі.