[Госполитика КазЯз] 16.06.2023 - методические рекомендации ОДКБ каз.docx

ӘДІСТЕМЕЛІК<br> ҰСЫНЫМДАР:<br> ҰҚШҰ-НАН ШЫҒУ<br> Жағдайдың сипаттамасы<br> Ақпарат кеңістігін талдау барысында жұртшылық арасында Ресей-Украина қақтығысы аясында Қазақстанның ҰҚШҰ-ға мүше болуына наразылықтың жанданып келе жатқаны анықталды. Осылайша, жекелеген азаматтардың Қазақстанның әскери қақтығысқа тартылуы мүмкін деген алаңдаушылығына байланысты одақтас ұйымнан шығуға қоятын талаптары тіркеледі.<br> Сонымен қатар, осы жылдың 31 мамырында өткен Мәжілістің жалпы отырысында ҰҚШҰ-мен байланысты бірқатар келісімдерді ратификациялау туралы ақпарат желіде кеңінен талқыланды:<br> 1. ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің күштері мен құралдарының уақытша болуына байланысты істер бойынша юрисдикция және құқықтық көмек көрсету мәселелері бойынша;<br> 2. ҰҚШҰ Ұжымдық Күштерін материалдық-техникалық және медициналық қамтамасыз ету мәселелері бойынша;<br> 3. ҰҚШҰ бітімгершілік күштерін БҰҰ-ның бейбітшілікті қолдау жөніндегі операцияларында қолдану тәртібі бойынша.<br> Осыған орай, осы жылдың наурыз айында Ресей Федерациясының президенті В.Путин Мемлекеттік Думаға ҰҚШҰ қызметі туралы келісімге "үйлестіруші мемлекет" ұғымын енгізу туралы түзетулер енгізгені туралы хабарлама да тарады, оның аясында "БҰҰ-ның бейбітшілікті қолдау операциясында қолдану үшін ҰҚШҰ-ның Ұжымдық бітімгершілік күштері" құрылды. Осыған байланысты сынның негізгі бағыттарының бірі ратификацияланған келісімдер ҰҚШҰ-ға Ресей мен оның аумақтарының қауіпсіздігін қорғау үшін, оның ішінде "қаңтар оқиғаларында" Ресей күштерінің басым болуымен ҰҚШҰ-ның қатысуына өтініш білдіргені үшін қазақстандық әскерлерді әскери қақтығысқа тартуға мүмкіндік береді деген болжам болды.<br> Ақпарат кеңістігінде билік қарсыластарының белсенділігі, атап айтқанда, осы мәселе бойынша қоғамдық дискурсты деструктивті бағытқа апару, сондай-ақ қарапайым аудиторияны адастыру мақсатында ақпаратты манипуляциялау әрекеттері тіркеледі. Атап айтқанда, олар Ресей Федерациясының өз шекараларын қорғау үшін бітімгершілік контингентін енгізуді сұрауға мүмкіндігінің болуы тұрғысы арқылы Ресей-Украина қақтығысына қазақстандық әскерилердің қатысу қаупінің ықтимал екендігіне жүгінеді. Бұдан басқа, "үйлестіруші мемлекеттің" Қазақстан жүргізіп отырған сыртқы саясатқа ықтимал әсері туралы тезис ілгерлетілеуде.<br> Талқылауда сынның келесі бағыттары атап өтіледі:<br> ҰҚШҰ Бас хатшысы И. Тасмағамбетовке Қазақстанның ҰҚШҰ-дағы мүдделерін қорғамағаны және ресейшіл ұстанымын ұстанғаны үшін сын;<br> Мемлекет басшысының әскери қақтығыста Ресейге қолдау көрсеткені сынды үшін өткір сын;<br> "қаңтар оқиғалары" кезінде ҰҚШҰ тарапынан көрсетілген көмек аясында Қазақстанды соғысқа тарту ықтималдығынан қауіптену;<br> Ресеймен ынтымақтастыққа байланысты қайталама санкциялар қаупіне алаңдаушылық;<br> Ресейдің одақтас ұйымдар шеңберінде тек өз мүдделерін ілгерлетуі туралы тезис.<br> ҰҚШҰ-мен болған жағдай аясында азаматтардың Қазақстанның және Еуразиялық экономикалық одақтың мүшелігіне наразылығы күшейгенін атап өткен жөн. Осылайша, әлеуметтік желілерде ҰҚШҰ мен ЕАЭО құрамынан шығуды, сондай-ақ Ресей Федерациясымен барлық интеграциялық процестерді тоқтатуды талап ететін 25.02.2022 ж.петиция өзектендірілді (Alash-online онлайн-порталында, авторы -белсенді Ш. Ахметов). Осы құжатты жасау кезінде 60 мыңнан астам адам қолдады (5 мыңға жуық адам қарсы дауыс берді). Осыған байланысты Парламент пен Үкіметке осы петицияны қарауға қойылатын талаптарды атап өтуге болады.<br> Жоғарыда айтылғандардың негізінде жағымсыз талқылауды оның ішінде жаңа ақпараттық арналар пайда болған жағдайда жалғастыру ықтималдығы жоққа шығарылмайды. Петицияның кеңінен қолдалуын ескере отырып, теріс көзқарастағы азаматтар оны биліктің беделін түсіру мақсатында, оның ішінде әскери қақтығыста Ресей тарапын Қазақстанның қолдауы туралы мәлімдей отырып, халықаралық деңгейде пайдаланады деп болжануда.<br> ІI. Ақпараттық жұмысқа ұсыныстар<br> Қазіргі уақытта Қазақстанның ҰҚШҰ-ға қатысуы төңірегіндегі қалыптасқан негатив қазақстандық әскерилерді Ресей-Украина қақтығысына тартудың фантомдық қаупіне негізделген. Осыған байланысты ақпараттық-түсіндіру жұмысының басты міндеті – жоғарыда аталған тақырып бойынша фейктер мен түсініктерді жою.<br> ҰҚШҰ шеңберінде қазақстандық бітімгершілік контингентін жіберу мәселесі қаралмайтынын халыққа жеткізу маңызды. Сондай-ақ, Қазақстан БҰҰ-ның уәкілетті органдары деңгейінде мақұлданған бітімгершілік арнайы операцияларына ғана қатысуға ниетті екенін атап өту маңызды.<br> Осы тақырып бойынша кез-келген арандатушылық ақпаратты елемеу ұсынылады. Жалған ақпараттың таралуына жол бермеу керек. Қазақстанның ҰҚШҰ-ға қатысуын өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша елдің ұлттық мүдделеріне сәйкестігі тұрғысынан түсіндіру керек.<br> Қазақ тілді сегментте ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын күшейту ұсынылады, өйткені аталған тақырып ұлттық-бағдарланған сектор өкілдері үшін аса сезімтал болып табылады.<br> Ол үшін келесі зәкірлі желілерді ілгерілетуді күшейту қажет:<br> ҰҚШҰ - бұл ең алдымен қатысушы елдерді сыртқы қауіптерден: террористік және үшінші елдердің сыртқы агрессиясынан қорғауға бағытталған қорғаныс альянсы. Қазіргі уақытта елдер ешкіммен қорғаныс соғысы жағдайында емес;<br> ҰҚШҰ - бұл қауіпсіздікті қамтамасыз етудің нақты ұжымдық тетігі, онда барлық шешімдер тек консенсуспен қабылданады, яғни "алты мүше мемлекет - алты тең дауыс" формуласы қолданылады және егер елдердің бірі қандай да бір идеяны қолдамаса немесе қандай да бір құжат немесе іс-әрекет бойынша қарсылық білдіретін болса, онда ҰҚШҰ шеңберінде ұжымдық шешім қабылдана алмайды. Бұл "алтын қағидат" осы Ұйымның барлық қатысушылары үшін тең құқықтарды қамтамасыз етеді;<br> ҰҚШҰ мүшелері Таулы Қарабақтағы қақтығысқа немесе Қырғызстан немесе Тәжікстан арасындағы көптеген шекаралық қақтығыстарға ешқашан араласпаған. Бұл ұжымдық шешімді қажет етеді - ҰҚШҰ-ны даулы оқиғаларға тартудың басқа нұсқалары жоқ. Демек, ҰҚШҰ-ға қатысушы бірде-бір ел Ресей-Украина әскери қақтығысына қатысуды жоспарламаған және оған ниетті емес;<br> Қазақстандық әскери қызметшілер мен әскери техниканың Украинаға жіберілуіне қатысты ақпарат шындыққа жанаспайды. Бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери контингентін жіберу туралы шешімді Парламент Президенттің ұсынысы негізінде қабылдайды;<br> Қазақстан Қарулы Күштерінің жауынгерлік әзірлігін арттыру бойынша жеке құрамның орнын ауыстыруға, оқытуға, үйлесімділігін арттыруға байланысты іс-шаралар жоспарлы тәртіппен өткізіледі және әскери қатерлерге қарсы тұру үшін өз күштерінің жауынгерлік даярлық деңгейін жетілдіруге бағытталған. Осы тұрғыда Қазақстан өз шекараларының қорғалуына алаңдайды және өз өкілеттіктері шеңберінде өзінің әскери әлеуетін арттыру үшін ҰҚШҰ-ның барлық мүмкіндіктерін пайдаланады;<br> ҰҚШҰ күштері ҰҚШҰ-ға қатысушы мемлекеттің қауіпсіздігіне қауіп төнген жағдайларда тартылады, ал Украинадағы жағдай бойынша сөз Ресейдің сыртқы істері туралы болып отыр;<br> Қазақстанның Ресей-Украина қақтығысына қатысты ресми ұстанымын Президент баяндаған және Ресей-Украина қақтығысын ҰҚШҰ форматында құқықтық өрісте қарау мүмкіндігін көздемейді. Мемлекет басшысы Қазақстан Луганск пен Донецк түріндегі "квазимемлекеттік құрылымдарды" мойындамайтынын мәлімдеді. Осыған байланысты Қазақстанды тарту туралы шешімнің кез келген құқықтық негізі жоқ.<br> Парламент ратификациялаған үш келісімнің ережелерін түсіндіру жөніндегі жұмысты барынша жандандыру қажет:<br> "Үйлестіруші мемлекет" ұғымы тек бітімгершілік қызмет аясында қолданылады. Өз кезегінде, мемлекеттердің БҰҰ-ның бейбітшілікті қолдау жөніндегі операцияларына қатысуы ерікті сипатқа ие және әрбір ел қандай да бір операцияға қатысу ұсынысынан бас тартуға құқылы. Сонымен қатар, хаттама мемлекеттердің БҰҰ бітімгершілік операцияларына қатысу үшін БҰҰ бітімгершілік әлеуетінің дайындық жүйесінде тіркелген өздерінің бітімгершілік контингенттерін дербес жіберу құқығын шектемейді;<br> 2007 жылғы 6 қазандағы ҰҚШҰ бітімгершілік қызметі туралы келісімге өзгерістер енгізу туралы хаттама шеңберіндегі "үйлестіруші мемлекет" - бұл ҰҚШҰ атынан бітімгершілік қызметті жүзеге асыруға БҰҰ-дан мандат алатын ел. Өз мүдделерін қорғау үшін басқа да операциялар, әсіресе ҰҚШҰ контингентін пайдалану туралы әңгіме жоқ;<br> "Үйлестіруші мемлекет" - БҰҰ-ның ресми терминологиясы. БҰҰ операциялары аясында үйлестіруші белгілі бір аймақтағы түрлі контингенттердің жұмысын ұйымдастыруға жауапты. Сонымен, Ирактағы қазақстандық бітімгерлердің қызметін Украина, ал Ливанда – Үндістан үйлестірді;<br> ҰҚШҰ шеңберінде юрисдикция және құқықтық көмек көрсету мәселелері жөніндегі келісімде ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің аумағында болу кезінде, мысалы, әскери оқу-жаттығулар кезінде ұжымдық күштер жасаған қылмыстарды тергеу жөніндегі елдің юрисдикциясы айқындалады. Осылайша, келісім мұндай оқиғаларды жедел және жан-жақты тергеуге мүмкіндік береді, құқықтық рәсімдерді нақты анықтайды;<br> ҰҚШҰ әскерлерін материалдық-техникалық қамтамасыз ету туралы келісім ұйым күштерінің жауынгерлік қабілетін жақсартуға бағытталған. Материалдық-техникалық жарақтандыруды әрбір ел дербес іске асыратынын ескере отырып, бұл мәселеде проблемалар туындаған жағдайларда елдер басқа елдерден көмек ала алады және олардың ресурстарын пайдалана алады;<br> Желіде талқылауға себеп болған келісімдерге 2021 жылдың 16 қыркүйегінде Душанбе қаласында ҰҚШҰ Ұжымдық Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында қол қойылды. Келісімдер толықтырушы сипатқа ие және ҰҚШҰ қызметінің қолданыстағы тетіктерін жақсартуға бағытталған. Сонымен қатар, оларды әзірлеу және келісу Украинадағы оқиғаларға дейін өтті, нәтижесінде қақтығысқа ешқандай қатысы жоқ.<br> ІІІ. Қарсы тезистер<br> Жоғарыда аталған желілерге қосымша Қазақстанның ҰҚШҰ-ға қатысуы бойынша мынадай қарсы тезистер ұсынылады:<br> Қазақстанның ҰҚШҰ-ға қатысуы бізге әскери әлеуетті нығайтуға, ұйым бойынша әріптестермен әскери-техникалық және әскери-экономикалық ынтымақтастықты дамытуға мүмкіндік береді. ҰҚШҰ арқылы біз қару – жарақ пен әскери техниканың, арнайы құралдардың, қосалқы және жинақтаушы бөлшектердің қажетті үлгілеріне жеңілдікті шарттармен, ал кейбір позициялар бойынша өтеусіз негізде қол жеткізе аламыз;<br> ҰҚШҰ-ға қатысудың арқасында халықаралық терроризмге қарсы іс-қимыл бойынша біздің мүмкіндіктеріміз кеңеюде. Ұйым форматында террористік іс-шараларға қатысу үшін ҰҚШҰ елдерінің азаматтарын жалдаудың жолын кесу, шығу арналарын жабу бойынша «Наемник» арнайы операциясы өткізіледі, арнаулы қызметтер мен құқық қорғау органдарының ынтымақтастығы нығайтылады;<br> ҰҚШҰ шеңберінде есірткінің заңсыз айналымына қарсы күрес бойынша елеулі жүйе құрылды. Қазақстан ҰҚШҰ-ның "Канал" операциясына белсенді қатысады. "Канал-Неман" операциясы аясында өткен жылы осы операция аясында мүше мемлекеттерде заңсыз айналымнан 432 кг-нан астам есірткі тәркіленді. 361 есірткі қылмысы анықталды. 41 есірткі тобы ашылды;<br> Қазақстанның ҰҚШҰ-дағы басымдықтарының бірі заңсыз көші-қонға қарсы іс-қимыл болып табылады. 2021 жылы «Нелегал» операциясы аясында ҰҚШҰ елдерінен заңсыз көші-қон саласындағы түрлі құқық бұзушылықтар үшін 7 мыңға жуық шетелдік азамат шығарылды, бұл ретте Қазақстаннан 1,5 мыңға жуық адам шығарылды. Заңсыз көші-қонды ұйымдастырғаны үшін 5734, бұл ретте Қазақстанда 85 қылмыстық іс қозғалды;<br> ҰҚШҰ форматында мүше мемлекеттердің төтенше жағдайларға ұжымдық ден қою жүйесі жетілдірілуде. Өткізілетін "Скала" оқу-жаттығуы барысында төтенше жағдайлардың алдын алу және олардың салдарын жою бойынша бірлескен іс-қимыл дағдылары пысықталады. Мұндай алғашқы оқу-жаттығулар 2018 жылы Алматы облысындағы ҰҚШҰ-ның "Скальный город-Астана" базалық полигонында өткізілді;<br> ҰҚШҰ-ға қатысу арқылы біз ақпараттық қауіпсіздігімізді одан әрі нығайта алдық. Қазақстанның қатысуымен жыл сайын ақпараттық ортадағы қылмыстық әрекеттерге қарсы тұруға бағытталған "ПРОКСИ" операциясы жүргізіледі. Мәселен, өткен жылы ғана осы операция аясында Қазақстанда ұжымдық қауіпсіздікке төнетін қатерлерді бағалау үшін маңызы бар 8 мыңнан астам ақпараттық ресурстар мен 48 мың ақпараттық сілтемелер анықталды.<br> ҰҚШҰ-ға қатысудың арқасында заңсыз қарулы құралымдарға қарсы іс-қимыл жасау мүмкіндіктері кеңейтілуде. ҰҚШҰ шеңберінде жыл сайын бір-бірімен бірыңғай ниетпен өзара байланысты «Взаимодействие», «Поиск», «Эшелон» оқу-жаттығулары өткізіледі. Оқу-жаттығуларға қатысушылар ұйымға мүше мемлекеттің аумағына басып кірген заңсыз қарулы құралымдарды бұғаттау және жою жөніндегі бірлескен операцияны дайындауды және жүргізуді пысықтайды.<br> "Эшелон" арнайы оқу-жаттығуында әскерлерді материалдық-техникалық қамтамасыз ету мәселелері пысықталуда. Оның ішінде темір жол көлігімен тасымалдау, жанармай құю және оқ-дәрілерді тасымалдау, дала жағдайында қару-жарақ пен техниканы жөндеу, заттай, азық-түлік және медициналық қамтамасыз ету бар.<br> "Поиск" арнайы оқу-жаттығуы жедел әрекет етудің ұжымдық күштері мүддесінде ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің барлау органдарының күштерімен және құралдарымен барлауды ұйымдастыру және жүргізу бойынша оқу-жауынгерлік міндеттерді орындауға бағытталған.<br> «Взаимодействие» командалық-штабтық оқу-жаттығуы ұжымдық қауіпсіздік аймағында қарулы қақтығысты оқшаулау бойынша бірлескен операцияны дайындау және жүргізу мәселелерін пысықтауды көздейді.